ఢిల్లీ / చీరాల, July 27, 2026
విశ్వవిద్యాలయాలు కేవలం డిగ్రీలు ఇచ్చే భవనాలు కాదని, అవి దేశ భవిష్యత్తును ఆలోచించే ప్రయోగశాలలని పేర్కొంటూ, ఢిల్లీలో విద్యార్థులు విద్యా వ్యవస్థపై చేపట్టిన నిరసన, చోటుచేసుకున్న ఉద్రిక్తతలు 'ప్రశ్నించే విద్యార్థి' పాత్రపై చర్చను మరోసారి తెరపైకి తెచ్చాయి. ఏ ప్రజాస్వామ్యానికైనా ఈ ప్రశ్నకు సమాధానమే దాని రాజకీయ సంస్కృతిని నిర్దేశిస్తుంది.
“విశ్వవిద్యాలయాలు కేవలం డిగ్రీలు ఇచ్చే భవనాలు కావు. అవి దేశ భవిష్యత్తును ఆలోచించే ప్రయోగశాలలు.” దేశ రాజధాని ఢిల్లీలో జంతర్ మంతర్ వద్ద విద్యార్థులు విద్యా వ్యవస్థపై తమ అసంతృప్తిని వ్యక్తం చేస్తూ నిర్వహించిన నిరసన, ఆ సందర్భంగా చోటుచేసుకున్న ఉద్రిక్తతలు “ప్రశ్నించే విద్యార్థిని మనం ఎలా చూస్తున్నాం?” అనే ఒక పాత ప్రశ్నను మన ముందుకు మరోసారి తెచ్చాయి.
ఏ ప్రజాస్వామ్యానికైనా ఈ ప్రశ్నకు ఇచ్చే సమాధానమే ఆ దేశ రాజకీయ సంస్కృతిని నిర్ణయిస్తుంది. ఒక దేశం తన విద్యార్థుల గొంతును వినగలిగితే అది ఆత్మవిశ్వాసం కలిగిన ప్రజాస్వామ్యం. ప్రశ్నలకు భయపడితే అది ఆత్మపరిశీలన చేయాల్సిన సమయం. భారతదేశంలో విద్యార్థి ఉద్యమాలు కొత్తవి కావు. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో విద్యార్థులు కీలక పాత్ర పోషించారు. 1974లో జయప్రకాశ్ నారాయణ్ పిలుపుతో ప్రారంభమైన ఉద్యమం, 1979–1985 నాటి అస్సాం ఉద్యమం, 1990లో మండల్ కమిషన్ అమలు నేపథ్యంలో దేశవ్యాప్తంగా జరిగిన నిరసనలు భారత రాజకీయ చరిత్రలో కీలక మలుపులుగా నిలిచాయి.
రాజ్యాంగం ప్రకారం, ఆర్టికల్ 19(1)(ఎ) భావ వ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛను, ఆర్టికల్ 19(1)(బీ) శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కును కల్పిస్తుంది. ఈ హక్కులకు ప్రజా శాంతి, భద్రత వంటి కారణాల దృష్ట్యా చట్టబద్ధమైన పరిమితులు ఉండవచ్చు. అయితే, ఆ పరిమితులు న్యాయసమ్మతంగా, అవసరానికి తగినంత మేరకే ఉండాలి. అందువల్ల, ఒక ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజలకు శాంతియుత నిరసన హక్కు ఉండవచ్చు; ప్రభుత్వానికి చట్టవ్యవస్థను కాపాడే బాధ్యత కూడా ఉండవచ్చు. ఈ రెండింటి మధ్య సమతుల్యతే ప్రజాస్వామ్య పరిపక్వతకు పరీక్ష.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా, 1968లో ఫ్రాన్స్లో, అమెరికాలో వియత్నాం యుద్ధ వ్యతిరేక ఉద్యమాల్లో, దక్షిణ కొరియాలో ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమాల్లో విద్యార్థుల పాత్ర విశేషమైనది. ఈ ఉద్యమాలన్నీ ఒకేలా లేనప్పటికీ, యువత గొంతును పూర్తిగా అణచివేయడం ద్వారా ఏ ప్రజాస్వామ్యమూ బలపడలేదనేది స్పష్టం. సంభాషణ, సంస్కరణ, భాగస్వామ్యమే దీర్ఘకాలిక పరిష్కారాలను ఇచ్చాయి. గొప్ప విశ్వవిద్యాలయాలు ఉద్యోగాలు మాత్రమే ఇవ్వవు; ప్రశ్నించే పౌరులను తయారు చేస్తాయి. ఆలోచించే యువత లేకపోతే శాస్త్రం ఎదగదు; సమాజం ముందుకు సాగదు; ప్రజాస్వామ్యం కూడా బలహీనపడుతుంది.
రాజకీయ తత్వవేత్తలు, భారత రాజ్యాంగ శిల్పి డాక్టర్ బీఆర్ అంబేద్కర్ వంటివారు కూడా ప్రజాస్వామ్యం అనేది నిరంతర ప్రజా భాగస్వామ్య ప్రక్రియ అని, విభేదాలను రాజ్యాంగ పద్ధతుల ద్వారానే వ్యక్తపరచాలని, ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతిని కాపాడాలని హెచ్చరించారు. “ప్రశ్నించడం ప్రజాస్వామ్యానికి అవసరం; అదే సమయంలో ప్రశ్నించే విధానం కూడా రాజ్యాంగబద్ధంగా ఉండాలి” అనేది వారి సందేశం. ప్రభుత్వానికి కొన్ని సూచనలు: విద్యార్థి సంఘాలతో నిరంతర సంభాషణకు వేదిక ఏర్పాటు చేయడం, విద్యా విధానాలపై విద్యార్థుల అభిప్రాయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం, పోలీసు జోక్యాన్ని చివరి మార్గంగా చూడటం, విశ్వవిద్యాలయాల్లో మానసిక ఆరోగ్యం, విద్యార్థి సంక్షేమం, ఫిర్యాదు పరిష్కార వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడం, శాంతియుత నిరసనలకు అవసరమైన ప్రజాస్వామ్య స్థలాలను కాపాడటం వంటివి చేపట్టాలి. ప్రజాస్వామ్యం హక్కులతో పాటు బాధ్యతలను కూడా కోరుతుంది. నిరసనలు శాంతియుతంగా సాగాలి, ప్రజా ఆస్తులకు నష్టం కలగకుండా చూడాలి. భిన్నాభిప్రాయం ఉన్న వారిని గౌరవించాలి. వాస్తవాల ఆధారంగా వాదించాలి. వ్యక్తిగతంగా, విద్యార్థులపై బలప్రయోగం జరిగినట్లు కనిపించే దృశ్యాలు చూసినప్పుడల్లా మనసు భారమవుతుంది. దేశ భవిష్యత్తును నిర్మించాల్సిన యువత తమ ఆవేదనను వీధుల్లో వినిపించాల్సి రావడం ఒక సమాజంగా మనందరికీ ఆత్మపరిశీలనకు కారణం కావాలి. ప్రశ్నించే విద్యార్థి ప్రజాస్వామ్యానికి శత్రువు కాదు, సమాజానికి ఒక హెచ్చరిక గంట, ఒక దిక్సూచి, కొన్నిసార్లు రేపటి మార్పుకు నాంది. ఆ స్వరాన్ని వినడం బలహీనత కాదు. అది ఒక ఆత్మవిశ్వాసంతో కూడిన ప్రజాస్వామ్యానికి నిజమైన గుర్తు.
